Þorvaldur Logason

Vegna fámennisins verða hagsmunaárekstrar viðvarandi vandamál á Íslandi. Þess vegna þarf að leggja áherslu á að berjast gegn þeim, en á Íslandi hefur verið lögð sérstök áhersla á að berjast ekki gegn hagsmunaárekstrum.

Hagsmunaárekstrar greiðaseminnar (favourism) í litla vinasamfélaginu er eitt. Annað er hagsmunaárekstrar vegna þess að lítill hópur situr alls staðar við hringborð valdsins (elitism).

Hér er skilgreining á hagsmunaárekstrum; tilvitnun í Meistararitgerð Árna Múla Jónssonar um spillingu:

Þrasymakkos í bók Platóns, ríkinu, heldur því fram að: Best sé að virðast réttlátur en vera í raun óréttlátur.
Eins gæti verið í viðskiptalífinu að best sé að virðast traustsins verður en vera það ekki, að best sé að vera góður í því að selja traust.

1. Stjórnmalamenn eru allir jafn spilltir
Nei, varast ber að sumir nota jafngildi spillingar til þess að afsaka spillingu stjórnmálaflokks sem þeir styðja eða til að fyrra sig ábyrgð sem kjósanda.
Undirliggjandi forsenda: Allir stjórnmálamenn gera sig seka um eitthvað spillt einhvern tima eða að minnsta kosti gera e-h sem orkar tvimælis.
Spilling er stigbreytt orð: Spilltur, spilltari, spilltastur. Spilling er misjafnlega alvarleg og gróf.
Algeng villa: "Það er sami rassinn undir þeim öllum."

Yfirleitt eru lítið út úr óheiðarlegri spillingu einsog mútum og fjárkúgun að hafa. Stóru peningarnir eru í 'heiðarlegri spillingu' (einsog til dæmis einkavinavæðingu).

[Heimild: Thompson, Gutman]

Helstu eignir íslensku þjóðarinnar eru (eða voru):
1. Náttúruauðlindir: Fiskimið, vatnsorka
Nær allir nytjastofnar orðnir að eignaréttindum kvótaeigenda.
Ný vatnalög, túlka gömul lög um vatnsréttindi þannig að vatnsorkuréttindin tilheyri einnig landeigendum, þrátt fyrir að Landsvirkjun hafi haft einokunarrétt á nýtingu vatnsorku um áratugabil.

2. Ríkisfyrirtæki og sameignarfyrirtæki: Bankar, sparisjóðir, sameignarfyrirtæki (og svo ýmsar stofnanir).
Bankar seldir pólitískt tengdum aðilum fyrir lítið fé.

Hvert á eftirlit ríkisins með efnahagslífinu að vera? Svarið við þeirri spurningu er afar pólitískt. Nýfrjálshyggjumenn vilja lágmarkseftirlit (minimal state). Jafnaðarmenn vilja töluvert eftirlit (þriðja leiðin) og róttæklingar ríka beina þátttöku ríkisins í atvinnulífi (og þar með ekki einungis eftirlit heldur einnig vald til breytinga).

Spilling sem er kerfisbundin í öllum helstu hlutum stjórnkerfisisins; pólitík, stjórnsýslu og efnhagslífi lands. Stjórnkerfi, stofnanir og efnahagslíf móta ákveðinn valdsstrúktur og brautir sem ákvarða möguleika einstaklingana fyrirfram (ath. Circuits of power, Parson?)

Spilling í samskiptum ráðandi aðila við skjólstæðinga sína. Samband milli aðila er oft óformlegt. Skipst er á gagnkvæmum en ójöfnum greiðum. Oft stofnanavædd net elítu sem er forystuafl á svæðinu (hegomony)

Dæmi: Talað er um bossinn (the boss) í amerískri menningu. Maður sem ræður afar miklu í borg eða landsvæði og svo skjólstæðinga hans. Bossinn hefur nær alla þræði valds í hendi sér og skiptir sér af öllu. Hann er athafnamaður og /eða athafnastjórnmálamaður.

Að draga til sín fé til eigin nota. Hugtakið er formlegt og lagalegt.

Valdajafnvægi - aðhald (eftirlit) - gegnsæi - upplýsing og opinber rökræða - skýr siðferðileg viðmið - hagsmunaaðskilnaður

1. Valdaójafnvægi - valdajafnvægi er mikilvægasta forvörnin gegn valdmisnotkun. Aðgreining milli framkvæmdavalds, þingvalds og dómsvalds er takmörkuð á Íslandi. Framkvæmdavald og ráðandi þingvald er í raun sama valdið og framkvældavaldið hefur nær ótakmörkuð tækifæri til að misnota ráðningar í Hæstarétt og Héraðsdóm.