Home

Þjóðareign frá sjónarhóli stjórnmálaheimspeki

Fri, 11/05/2007 - 14:28 — spillingarvaldi

Útdráttur:
Gerð er úttekt á því hvað eign og þjóðareign þýði frá sjónarhóli stjórnmálaheimspeki og með hliðsjón af lögum og dómum Hæstaréttar. Helstu niðurstöður eru þær að afnotaréttur af nytjastofnum Íslands eru gæði sem eru þjóðareign samkvæmt skilningi stjórnmálaheimspeki á almenningi og samkvæmt þjóðarrétti. Það að skilgreina þjóðareign sem andstæðu séreignar er merkingarbær hugmynd og ætti að vera auðveldlega útfæranleg í lögum. Merkingarleysiskenning Sigurðar Líndals er fyrirframsönn af skilgreiningu hugtaksins þjóðareign og bætir því engu við áður ljósan skilning. Merkingarlaust er hinsvegar að tala um nytjastofna sem eign þjóðarinnar ef einkaaðilar eiga varanlegan afnotarétt af þeim þar sem afnotarétturinn er fullnýting gæðanna sem um ræðir. Núverandi aflaheimildir útgerðarmanna eru ekki varanleg eign eða eignaréttindi og aðeins vernduð af stjórnarskrá í ljósi almennrar verndar fjárfestinga og lögmætra væntinga um framtíð sérréttinda útgerðarmanna, þ.e. kvótakerfisins. Vernd fjárfestinga þýðir að útgerðarmenn geti vænst þess að þeir njóti arðs af fjárfestingu í kvóta en þó aðeins að því marki sem verð á aflaheimildum er réttlætanlegt í ljósi lögmætra væntinga. Í ljósi fiskveiðilaga um sameign þjóðarinnar (og dóma Hæstaréttar) geta útgerðarmenn ekki vænst þess að aflaheimildir séu varanleg eign og því er eign þeirra, að því marki sem hún er byggð á væntingum um að vera varanleg, ekki vernduð af stjórnarskrá.

  1. Skilgreining á eign sem hindrun á nýtingu annarra
    Eignaréttur frá tímum Johns Lockes er fyrst og fremst skilgreindur sem yfirráð yfir gæðum, afnot af þeim og réttur eiganda til að hindra aðgang annarra að sömu gæðum.
    1. Yfirráð.
    2. Afnot.
  2. Þrennskonar eign
    1. Séreign
    2. Sameign
    3. Einskis manns eign eða sameign mannkyns.
  3. Eign og óbein eign (eða eignaréttindi.)
    Rétthafar geta átt takmörkuð réttindi í eignum annarra. Yfirleitt er þá um afnotarétt að ræða. T.d. beit í afrétti. Þá er talað um óbeina eign eða eignaréttindi. Gera má greinarmun á tvennskonar eignaréttindum eða afnotum:
    1. Takmörkuð afnot. T.d. beitarréttur á landi. Landið má hinsvegar nýta á ótal aðra verðmætari vegu.
    2. Fullkominn afnot. Réttur til veiða á villtum fiski má telja fullkomin afnot. Ekki er raunhæfur möguleiki að nýta fiskinn til annarra samhliða eða verðmætari nota. Ef einhver á varanlegan veiðirétt á fiski á hafsvæði þá getur enginn annar átt eignaréttinn því afnot er annað tveggja skilyrða eignaréttar.
  4. Enginn hefur yfirráð yfir fiskistofnunum einungis hafsvæðinu
    Þegar um er að ræða auðlind eða gæði einsog villta fugla eða fiska í hafi þá er ekki um eiginleg yfirráð að ræða. Gerist fiskur svo ósvífinn að synda út úr landhelgi þá getur hver sem er veitt hann (nema samið sé um skipti). Þegar talað er um eign á nytjastofnum í hafi þá er fyrst og fremst verið að tala um afnotarétt (sem er fullkominn) og svo stjórn á veiðum, ekki yfirráð yfir fiskinum sjálfum.
  5. Eign á tveimur sviðum laga
    1. Eign samkvæmt landsrétti ( skipti eigna milli einstaklinga, ríkis)
    2. Eign samkvæmt þjóðarrétti ( skipti eigna á milli þjóða)
  6. Fiskimiðin eru þjóðareign í þjóðréttarlegum skilningi
    1. “Á alþjóðavettvangi er almennt samkomulag um að hver þjóð hafi rétt til að álita landgrunnið og hafsvæði yfir því sína eign.” (Saga landhelginnar) Þjóðin hefur yfirráð og not af fiskimiðum við landið
    2. Þjóðin hefur í krafti þjóðarréttar öll réttindi yfir fiskimiðunum sem helst einkenna eignarétt. Þar með talið yfirráðarétt, hagnýtingarrétt og ráðstöfunarrétt.
  7. Almenningur (enska: Common)
    1. Almenningur er gæði (t.d. hálendi) sem þegnar tiltekins svæðis hafa komið sér saman um að enginn geti eignað sér, sem séreign og að allir hafi sameiginleg afnot af.
      Einkenni almennings eru því:
    2. Samkomulag (lýðræði)
    3. Jafnræði þegna
    4. Sameiginleg yfirráð
    5. Sameiginleg afnot
    6. Neikvæð skilgreining eignarréttar (aldrei séreignarréttur).
  8. Yfirráð yfir almenningi má túlka á tvennan hátt samkvæmt stjórnmálaheimspeki (réttarheimspeki).
    1. Enginn hefur yfirráð yfir almenningi; einskis manns land.
    2. Almenningur er sameign (almennings eða þjóðar).
  9. Eina rökrétta lýsingin á almenningi innan nútíma þjóðríkja er að telja hann sameign, einmitt vegna þess að samkomulag ríkir um eignaréttinn og það samkomulag má ekki brjóta nema bera undir alla viðkomandi rétthafa. Einungis þegar samkomulag og reglur um almenninga eru óljósir eða almenningar eru utan þjóðríkja er hægt að tala um einskis manns eign eða gæði en það á helst við svæði einsog úthafið og Suðurskautið og svo samgæði einsog andrúmsloftið (sameign mannkyns).
    John Locke - í riti sínu: Ritgerð um ríkisvald - skilgreindi almenning á Englandi sem sameign. Almenningar gátu tilheyrt sýslum og íbúar sýslu höfðu því rétt til að hindra aðra þegna ríkisins frá afnotum. Landamæri ríkja voru á verulegri hreyfingu við upphaf upplýsingar. Íbúar gátu misst afnotarétt sinn ef hann var ekki virtur sem sameiginleg afnotaréttindi tiltekinnar nær-stjórnsýslu. Óhjákvæmilegt er að líta á gæði sem eru undir yfirráðum og afnotarétti tiltekinnar stjórnsýslueiningar (sýslu, þjóðar) - og er ekki skilgreind sem einkaeignaréttindi - sem eign viðkomandi stjórnsýslu.
    Hálendi Íslands sem var almenningur var gerður að ríkiseign með þjóðlendulögum. Þau voru ekki þjóðnýting, heldur staðfesting á sameiginlegum eignarétti þjóðarinnar, sem alltaf hefur afnotarétt og yfirráð yfir svæðinu.
  10. Fiskimiðin (og öll gæði þess) eru frá fornu fari haf-almenningur.
    Hafið við Ísland og auðlindir þess eru frá fornu fari almenningur (Sjá Grágás og Jónsbók). Nefnt haf-almenningur. Samkvæmt hefð hafa allir þjóðfélagsþegnar nýtt fiskistofna hafsins sér til framfæris án þess að sú nýting, hafi myndað sérstakan nýtingarrétt umfram aðra þjóðfélagsþegna.
  11. Fiskimiðin eru sameign þjóðarinnar að landsrétti
    Þar sem fiskimiðin eru almenningur allra landsmanna er augljóst að fiskimiðin eru þjóðareign að landsrétti rétt einsog þjóðarrétti.
  12. Auðlindir, gæði hafsins eru óbein eign þjóðarinnar
    Afnotaréttur af nytjastofnum fiskveiðilögsögunnar er sameiginlegur landsmönnum samkvæmt skilgreiningu á almenningi og samkvæmt fiskveiðilögum. Þeir eru því óbein eign þjóðarinnar.
    (Í dómi Hæstaréttar í máli Valdimars Jóhannessonar gegn ríkinu er talað um nytjastofna við Ísland sem sameign. Af samhengi máls augljóslega sameign þjóðarinnar. )
  13. Fullyrðing Sigurðar Líndal um að hugtakið ‘sameign þjóðarinnar’ sé merkingarlaust í einkaeignarréttarlegum skilningi er merkingarlaus.
    Hún er fyrirfram sönn, af skilgreiningu hugtakanna. Vegna þess að þjóðareign (og sameign þjóðar) er samkvæmt skilgreiningu andstæða einkaeignar.

    (Gera verður greinarmun á:
    Hugmyndinni um að einkaeignaréttur myndist ekki á tilteknum gæðum annarsvegar og afleiðingu þess að tvö tiltekin orð: Sameign og Þjóð eru notuð til að lýsa merkingu.
    Fræðilegt hugtak fær ekki merkingu sína af gagnsæi þess orðs eða orða sem notuð eru við skilgreiningu þess heldur af merkingunni sjálfri. Ef hugmynd A er merkingarbær í skilningi heilbrigðrar skynsemi og hún samræmist lögum þá hefur A lagalega merkingu. Lagalegt vandamál þess að nota orðið sameign og þjóð til að lýsa þeirri hugmynd er þá einungis vandinn við að finna lögunum stað innan flokkunarkerfis laga.)

  14. Það er þversögn að tala um að útgerðarmenn eigi varanlegan afnotarétt af nytjastofnum við Íslandsmið en Íslendingar eigi auðlindina.
    • Íslendingar geta ekki átt gæði sem aðrir eiga fullkominn og varanlegan afnotarétt af.
  15. Tvennskonar sameign
    1. Sameign almennings
      Sameignum almennings má skipta í tvo flokka:
      1. Ríkiseign.
        • Sameign almennings sem þing og framkvæmdavald geta ráðstafað einsog einstaklingur ráðstafar séreign. Þess vegna eru ríkiseignir skilgreindar sem einkaeignaréttur samkvæmt lögum. Hinsvegar eru t.d. Þingvellir undantekning og skilgreind sem ævarandi eign þjóðarinnar. Augljóslega hefur það lagalega merkingu að skilgreina sérstakar ríkiseignir sem eru óseljanlegar og falla því ekki undir séreignarétt. Þjóðlendur áttu að vera slík ríkiseign. Að lágmarki þyrfti þjóðin að gefa leyfi beint (þjóðaratkvæði) til að afhenda slíka eign (þjóðareign).
      2. Almannaréttur (eignayfirráð, afnot).
        • Sameignarréttur tengdur jafnræði þjóðfélagsþegna og ríkisborgararétti. Til dæmis almenningar ríkis (stjórnsýslustig) eða sýslu.
    2. Sameign sem einkaeignaréttur
      1. Réttur sem er verndaður af samkomulagi lögaðila um eignarétt. T.d. sameign í blokk eða afréttur, sem er sameign sem er bundin landareignum. Einstaklingur getur (yfirleitt) leyst út peningaleg verðmæti slíkrar eignar.
  16. Þjóðareign – almenn skilgreining.
    1. ‘Þjóðareign eru gæði sem þjóðin hefur sameiginleg yfirráð og afnotarétt af. Þjóðareign getur aldrei orðið að einkaeign eða verið varanlegt andlag einkaeignaréttinda. Afnotaréttur er bundin jafnræði þegnanna (jafnræðisregla). Sérstök tímabundin afnotaréttindi er ekki hægt að réttlæta nema greitt sé fyrir gæðin að sannvirði, af virðingu við jafnan afnotarétt allra þjóðfélagsþegna.
    2. Athugasemd: Lög og reglur sem gilda eiga að eilífu vísa til siðferðilega skuldbindinga. Þjóðareignum fylgir augljóslega sú siðferðilega skylda að þjóðin á tilteknum tíma geti ekki selt eignina, jafnvel þótt aldrei sé hægt að hindra þann möguleika. (Þorsteinn Gylfason, í bók sinni Réttlæti og ranglæti, tekur dæmi um gyðinga og svissneskt gull, Þingvelli og svo menningarlegar eignir einsog handritin. Við má bæta rétt kynslóða til gæða samfélagsins, að ein kynslóð ráðstafi ekki öllum auðlindum samfélagsins. Þessi réttur er til dæmis virtur af Norðmönnum með olíusjóðnum.)
  17. Þjóðareign – vísun til laga

    Hugmyndin um þjóðareign er skýr og framkvæmanleg. Hægt er að flokka hana innan laga á tvennan hátt:

    1. Þjóðareign sem er ríkiseign en er undanþága frá einkaeignarétti þar sem ríkið, framkvæmdavald og þing, hefur ekki rétt til að ráðstafa eigninni.
    2. Þjóðareign sem er í raun almannaréttur sem nefndur er eign (en ekki bara eignayfirráð) vegna þess að samkomulag er um að einkaaðilar geti ekki eignast afnotarétt gæðanna sem varanlega einkaeign.
  18. Markmið þjóðareignarákvæðis.
    Nauðsynlegt er að setja ákvæði um þjóðareign í stjórnarskrá til að;
    1. Til að hindra eignanám á sameignum almennings sem gæti átt sér stað í gegnum almenna lagasetningu eða í gegnum rangtúlkun á hefðarrétti.
    2. Til að undirstrika að nýtingarréttur nytjastofna er hjá þjóðinni og hann ber að virða eftir jafnræðisreglu. Honum verður ekki breytt, eða að minnsta kosti ekki breytt nema með samkomulagi þegnanna (breytingum á stjórnarskrá).
  19. Því er haldið fram af Sigurði Líndal og Helga Áss Grétarssyni að eign geti ekki verið eign, nema eigandi geti ráðstafað eigninni og af því leiði að þjóðin geti ekki átt fiskimiðin að eign. Í þessari yrðingu er falin klassísk villa þar sem ákvörðun um að aðhafast ekki er jafnað við valdleysi. Neitun einhvers er meðhöndlað sem ‘ekkert’.
    1. Þegar eigendur koma sér saman um að eigninni megi ekki ráðstafa, einsog þjóðin ætlar sér varðandi þjóðareignir, þá er ráðstöfunarréttur fyrir hendi. Í ákvörðun um að ekki megi ráðstafa eign er falið ráðstöfunarvald yfir þeirri eign.
    2. (Sambærileg villa varð þjóðþekkt varðandi málskotsrétt forseta. Það að forseti vísaði ekki máli til þjóðarinnar þýddi ekki að forsetinn hefði ekki slíkt vald. Að aðhafast ekki er valdsákvörðun og oft á tíðum mjög áhrifamikil.)
  20. Núverandi eignaréttindi útgerðarmanna á veiðiheimildum varða þrjá þætti:
    1. Vernd fenginna réttinda.
      • Þau réttindi hafa verið afgreidd af Hæstarétti: Aflaheimildir eru ekki varanlega vernduð réttindi, en breytingu á lögum þarf til að afnema þau.
    2. Vernd hefðbundinna fjárfestinga og eigna.
      • Keyptar aflaheimildir eru verndaðar af stjórnarskrá sem eignaréttindi á þann hátt að fjárfestingin skili hagnaði í samræmi við lögmætar væntingar (sjá næsta lið).
    3. Lögmætar væntingar til arðs af fjárfestingum og eignum. Þ.e. fjárfestingar á grundvelli þess að tiltekið fyrirkomulag gildi áfram.
      1. Ljóst er að núverandi verð á aflaheimildum er byggt á því að um varanleg eignaréttindi sé að ræða og er verðið byggt á ólögmætum væntingum. Fyrirvarar í fiskveiðilögum og dómar Hæstaréttar þýða að ekki eru lögmætar væntingar til þess að fiskveiðiheimildir séu varanlegar.
      2. Þetta þýðir að kaup á aflaheimildum á núverandi verði eru ekki vernduð að fullu af eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar.
      3. Þegar verð á aflaheimildum er reiknað með tilliti til lögmætra væntinga er tekið tillit til:
        1. Fenginna fyrninga.
        2. Fengins arðs (t.d. leiguverð sem viðmið).
        3. Verð aflaheimilda samkvæmt lögmætum væntingum. (t.d. leiguverð í 5-10 ár sem viðmið).
      4. Hógvær fyrning aflaheimilda, 2-5%, er því skaðabótalaus ef væntanlegur arður á tímabili fyrningar er nægjanlegur til að bæta upp kaup aflaheimilda að teknu tilliti til lögmætra væntinga.