Þorvaldur Logason

X-D nýfrjálshyggja ?

Baldur Þórhallsson dósent í stjórnmálfræði við Háskóla Íslands heldur því fram (í nýlegu viðtali á Morgunvakt ríkisútvarpsins ) að Sjálfstæðisflokkurinn sé hugmyndafræðilega rétt hægri megin við miðjuna. Sjálfstæðisflokkurinn hefur lagt mikla áherslu á þennan áróður, rétt fyrir kosningar, alveg frá því Thatcer aðdáandinn Davíð Oddsson tók við völdum.
Lítum á nokkur atriði í greiningu vel þekkts amerísks stjórnmálafræðings, Leon P. Baradat’s, á einkennum nýfrjálshyggjunnar og stjórn repúblikana í Bandaríkjunum. Hún einkennist meðal annars af:

1. Hækkun skatta á lá- og miðtekjur
2. Lækkun félagslegra bóta
3. Lækkun velferðargreiðslna
4. Minni styrkir til náms
5. Minna eftirlit með viðskiptalífinu, viðskiptalífið setur sér reglur sjálft, ekki ríkið.
6. Sérstakar ívilnanir til hinna efnuðustu
7. Lækkun skatta á fyrirtæki og á þá hæst launuðustu
8. Aukning á útgjöldum til her og varnarmála og (árásagjörn) utanríkisstefna sem byggir á valdbeitingu frekar en samningum.
9. Framleiðslu – efnahagsstefna (supply side economics)
1. Óbeinir styrkir til fyrirtækja (skattalækkanir ofl.) sem eiga að skilja sér til fólks jafnvel þó þeir efnuðustu hagnist mest. (Trickle down effect).
10. Vantrú á lýðræði (dýrkun stigveldisstjórnunar) og vantrú á hæfileika fólks til að komast að niðurstöðu á grundvelli skynsamrar rökræðu.

Margt í þessari lýsingu Baradats á rebbunum í Bandaríkjunum er lýsing á stjórn Sjálfstæðisflokksins en þó ekki allt. Ekki virðist mikil samsvörun milli nýfrjálshyggju og stefnu Sjálfstæðisflokksins hvar varðar útgjöld til menntunar og vafi leikur á niðurskurði til velferðarkerfisins. Ég kem að því síðar. Liðir (1), (5), (6),(7), (8), (9) eru ótvíræð lýsing á verkum Sjálfstæðisflokksins. Varðandi sérstakar ívilnanir til hinna efnuðustu (6), þá er nærtækt að benda á einkavæðinguna og skattaívilnanir einkahlutafélaga og skattaholur erlendis þar sem þeir efnuðustu geta geymt ágóðan óáreitt, en í öðrum löndum er mikið unnið í að upplýsa um og vinna gegn slíkum undanvikum. Vantrúin á lýðræðið (10) kom í ljós varðandi málskotsrétt forseta; kosningaréttur almennings var ekki virtur. Sjálfstæðismenn reyndu að svipta forsetann málskotsréttinum í stjórnarskrárnefnd og stóðu í veg fyrir lögum um þjóðaratkvæðagreiðslur, þar sem minnihluti þingsins eða víðtæk undirskrift almennings gæti krafist hennar.

Helsta einkenni nýfrjálshyggjunnar er öfgafull séreignarstefna. Séreignaréttur á regnvatni sem komið var á í Bólivíu er gott dæmi. Séreignaréttur á fiskimiðum og öllum orkuauðlindum Íslendinga, á hálendinu er annað dæmi. Séreignaréttur á heilbrigðisupplýsingum almennings enn eitt. Persónufrelsi hinna mörgu er skert í nafni persónufrelsis hinna fáu. Eignaréttur er takmörkun á rétti annarra til afnota af viðkomandi eign. Frjálslynd eignaréttindi auka persónufrelsi flestra, öfgafull eignaréttindi skerða og skaða hinsvegar atvinnufrelsi og mannréttindi og hafa víða leitt til borgarstríðs.

Er þá ekki deginum ljósara að Sjálfstæðisflokkurinn er nýfrjálshyggjuflokkur? Ekki alveg! Skoðum helstu valdastofnanir flokksins: SUS, félag ungra sjálfstæðismanna, 29 ára og yngri, er ungdóms-nýfrjálshyggja í sinni tærustu mynd. Viðskiptaráðið vill takmarkalitla einkavæðingu. Samtök atvinnurekanda reka áróður fyrir víðtækri einkavæðingu, þar á meðal í mennta og heilbrigðisþjónustu og telja mikilvægt að brjóta niður vald verkalýðshreyfingarinnar einsog áróðursmálaráðherra flokksins, Hannes Hólmsteinn, sem hefur boðað lágríki (minimal state) nýfrjálshyggjunnar í áratugi. Leiðtogi flokksins í utanríkismálum, Björn Bjarnason, er alveg á línu ‘haukanna’ í Washington og hefur verið lengi. Nýstofnað áróðursfélag (think tank) Sjálfstæðismanna, Rannsóknarmiðstöð um samfélagsmál, með marga lykilmenn í stórfyrirtækjum landsins í forystu, boða allsherjar einkavæðingu auðlinda og samfélagsþjónustu og telja að hætta eigi að styrkja þróunarríki, allt í anda kennisetninga Miltons Friedmans.

Er þá ekki deginum ljósara að Sjálfstæðisflokkurinn er nýfrjálshyggjuflokkur? Ekki alveg! Nýja hægrið og nýfrjálshyggjuflokkar vilja ekki stórt velferðarkerfi, en hér er mjög öflugt velferðarkerfi. Hvers vegna? Hér vandast málið. Baradat bendir á að ekkert eitt atriði dugir til að skilgreina stjórnmálastefnu. Heildarsýn er nauðsynleg.

Hér er margt að athuga:

1. Stjórnmálaflokkar á Íslandi hafa, sögulega, haft það að meginmarkmiði að halda völdum í ríkisstjórna (a.m.k. þríflokkurinn, sjá Svan Kristjánsson)
2. Sjálfstæðiflokkurinn er í stjórn með Framsóknarflokknum sem er sögulega félagshyggjuflokkur og hliðhollur öflugu velferðarkerfi
1. Mikil átök hafa átt sér stað innan ríkisstjórnarinnar um einkavæðingu, meðal annars heilbrigðiskerfisins, sem Framsókn hefur staðið gegn.
3. Einkavæðing menntakerfisins hefur átt sér stað, allt frá leikskóla upp í háskóla. Sumar tilraunir Sjálfstæðisflokksins til einkavæðingar hafa farið út um þúfur, einsog ‘Ástandsskóli’ Hafnafjarðar er dæmi um. Sameiningar skóla eru, að minnsta kosti hluta til, einkavæðing í felubúningi.
4. Félagslegar bætur hafa verið skornar niður þar sem tekjujöfnunaráhrifin eru hvað mest: Varðandi tekjutengingar barna og örorkubóta.

Með öðrum orðum: Jöfnun í félagskerfinu er þegar mun minni en hún var og miklar takmarkanir eru á því hversu hratt Sjálfstæðiflokkurinn getur hrundið nýfrjálshyggjuáformum sínum í framkvæmd án þess að tapa völdum. Nýfrjálshyggjuáform eru að hluta til hindruð af samstarfsflokkum í ríkisstjórn og mótstöðu almennings. Þess vegna er gríðarlegur nýfrjálshyggjuáróður rekin af hinum ýmsu stofnunum ‘utan’ flokksins en flokkurinn sjálfur lætur líta svo út, rétt fyrir kosningar, sem hann sé í allt öðrum hugleiðingum. Þannig er brautin rudd. (Jón Baldvin hefur nefnt þetta: Kynskiptingin).

Hugsanlega má skoða skoða stjórnmálakenningar almennt sem eftir-á-kenningar (Baradat) og nýfrjálshyggjuna sem eftir-á-kenningu sem réttlætir hámarkságóða hinna efnuðustu. Hinir efnuðustu í samfélaginu hafa komið út í ofsagróða síðastliðin ár. Engu að síður má ekki gleyma að margar hugmyndir nýfrjálshyggjunnar eru að hluta samþykktar af frjálslyndum vinstri og hægri mönnum t.d. varðandi markaðslausnir og persónufrelsi einstaklingsins. Þar þurfa menn að greina milli hvað hugtökin innihalda. Sem dæmi þá er persónufrelsi einstaklingsins, í huga nýfrjálshyggjunnar, frelsi frá afskiptum ríkisvaldsins (negatíft frelsi m.t.t ríkisvalds eingöngu). Persónufrelsi í hugum jafnaðarmanna er hinsvegar frelsi til athafna (pósitíft) og frelsi frá ótæpilegum hindrunum ríkis og auðvalds (negatíft í víðum skilningi).

Að lokum þetta: Sýn Sjálfstæðisflokksins á réttlætið hefur gjörbreyst. Hækkun skatta á lágtekjufólk og lækkun námslána á þá sem minnst hafa launin er róttæk umbylting á siðferðilegri réttlætissýn Sjálfstæðisflokksins og íslensks samfélags. Réttlætissýn jafnaðarmanna er að vernda og bæta mest hag þeirra sem verst eru settir. Aldrei áður í sögu landsins, og kannski ekki í sögu Norðurlanda, hefur ríkisvaldinu verið markvisst beitt til að skaða hag þeirra verst settu. Réttlætiskennd Sjálfstæðisflokksins hefur runnið saman við markaðslögmálin. Útkoma markaðsviðskipta, í þeirra huga, er samfélagslegt réttlæti. Útkoman er í raun afneitun á siðferðilegu dreifi-réttlæti (dreifing gæða). Þetta hljóðláta skref inn í nýfrjálshyggjuna er kannski alvarlegasta skrefið fyrir íslenskt fámenni og íslenska þjóð sem um langa tíð hefur byggt samfélagið upp á umhyggju fyrir náunganum.

Er þá ekki augljóst að Sjálfstæðisflokkurinn er nýfrjálshyggjuflokkur? Jú! En þó ekki alveg! Vandamálið er að það verður ekki fullsannað fyrr en lágríki nýfrjálshyggjunnar á Íslandi verður fullkomnað. Kannski eftir þrjátíu ár? Þá verður of seint að bregðast við.